کاربرد اینترنت نمیتواند به تجارت ختم شود
کاربرد اینترنت نمیتواند به تجارت ختم شود
آدام اسمیت بهاضافه کامپیوتر
برگردان: بابک پاکزاد
برخی پیشروان علوم ارتباطات عقیده دارند اینترنت شکل مطلوب بازار است زیرا کلیهٔ امور بدون هرگونه مزاحمت قانونی به شکل غیر متمرکز و خودگردان اداره میشود و هر فروشندهای میتواند کالایش را به هر خریداری در سراسر جهان عرضه کند . برای نظریهپردازانی چون «جورج ژیلدر»٬ «جان نایزبیت» و «پیتر هابر» از مؤسسه تحقیقات سیاسی مانهاتان٬ جهان ارتباطات کامپیوتری آرمانشهر اقتصاد بازار را متحقق میسازد- یعنی «آدام اسمیت» به اضافه کامپیوتر.
من شخصا با نظر بالا موافق نیستم اما قبل از ارائهی دلایلم ترجیح میدهم برای آشنایی بیشتر٬ از تاریخ پیدایش اینترنت آغاز کنیم. اینترنت برای اولین بار در مرکز پروژههای تحقیقاتی وزارت دفاع به کار گرفته شد. به مدد این سیستم وزارت دفاع میتوانست در هر جایی ٬ چه دور چه نزدیک٬ بین کامپیوترها ارتباط برقرار کند. اینترنت که برای اهداف نظامی طراحی شده بود٬ ابتدا در تولید سلاحهای پیشرفتهی فرماندهی و کنترل سپاه و تحقیقات محض به کار گرفته شد٬ اما آرام آرام گسترش یافت و راه خود را از طریق خطوط تلفن و کامپیوتر به خانههایمان باز کرد و مونس و یار صمیمی شب و روزمان شد.
درست زمانی که پنتاگون پروژهی اینترنت را رها کرد٬ دانشگاهها و مجامع علمی با شوق فراوان از آن استقبال کردند و ادامهی کار را برعهده گرفتند. اگر چه برخی شرکتهای خصوصی نظیر شرکت زیراکس هم از این تکنولوژی جدید استفاده میکردند٬ اما این شبکههای شبیه به اینترنت یعنی BINET (تعاونی غیر انتفاعی دانشگاهها) NSFNET (بنیاد ملی علم) با اهداف تحقیقات و با حمایت دولت پا به عرصهی وجود نهادند. هیچ کس تصور نمیکرد شبکهای که روزی برای مقاصد نظامی به کار گرفته میشد٬ برای خرید مایحتاج به کمک خانمهای خانهدار بشتابد.
زمانی که ارتباط میان کامپیوترها هنوز گسترده و فراگیر نبود٬ چشمانداز بهرهبرداری تجاری از آن چنان دور و نامحتمل مینمود که هیچ شرکت خصوصی حاضر نبود خطر سرمایهگذاری در این حوزه را بپذیرد. اگر چه شرکت هایی چون AT&T و IBM دانشمندان بیشماری و جیبهای پر از پول داشتند٬ اما اینترنت با سرمایهگذاری بخش خصوصی پا نگرفت. بنیانگذاران اینترنت پنتاگون و دانشگاهها بودند٬ مراکزی برایشان هدف بیش از سود ارزش دارد.
رشد اینترنت فرهنگ ویژهای را با خود به همراه آورد که از سویی بر تمرکز زدایی و بهرهوری آزاد تأکید میکرد٬ و از سویی دیگر به اصالت سود و فرصتطلبی با دیدهی شک و تردید نگریست. تلاشهای اولیه برای بهرهبرداری تبلیغاتی از شبکه با تمسخر و سرزنش اعضای علاقهمند آن مواجه شد.
با این که پاسداران فرهنگ شبکه و مدافعان سرمایهداری سیبرنتیک هر دو از آنارشی ملایم نهفته در اینترنت استقبال میکنند اما در بارهی بهرهبرداری تجاری و سودآورکردن آن عقیدهی مشابهی ندارند. در حال حاضر مشترکین از خدمات اطلاعاتی رایگان سایتهای کامپیوتری موجود در شبکه بهرهمند میشوند. سوار بر موج اینترنت به این سو و آن سو سر میکشند و لذت کشف و ابداع را تجربه میکنند. مشترکین به هیچوجه حاضر نیستند از امکانات موجود دست بکشند. بهنظر میرسد که باور به جریان آزاد اطلاعات به اصل تزلزلناپذیر فرهنگ شبکه تبدیل شده است.
اینترنت دوران جنینی خود را طی میکند و تاکنون تنها نقش واسطهای برای مبادلات علمی تحقیقی و یا اطلاعرسانی را بر عهده داشته است٬ اما به محض تکامل نرمافزارها٬ کارتهای اعتبار خرید پا به عرصهی وجود خواهند گذاشت. اینترنت علاوه بر استفادههای غیر حرفهای وارد عرصهی امور روزمره میشود و کاربردهای تجاری پیدا میکند. اما بهرغم بهرهبرداریهای تجاری٬ اینترنت چیزی فراتر از سرمایه داری محض است. اگر دانشمندان٬ محققین و جوامع مرتبط با اینترنت که با اهدافی غیر انتفاعی به شبکه پیوستهاند کنار بکشند٬ شبکهای باقی نخواهد ماند. اینترنت شاهراه مناسبی برای تجارت به شمارمیرود. اما نباید و نمیتواند به آن ختم شود٬ زیرا پایبندی مشترکین به اصل جریان آزاد اطلاعات اجازه نخواهد داد که این شبکه صرفاً به یک ابزار تجاری تبدیل شود. برخلاف آرای «مارکس» و «جرج ژیلدر»٬ پاره فرهنگها بازتاب مکانیکی علایق مادی نیستند٬ بلکه حیات قائم به ذات و خاص خود را دارند. فرهنگ اینترنت را بیشتر میتوان تلفیق بخشهایی از آرای «جری گارسیا» و «آدام اسمیت» دانست. تصور میکنم با خیل عظیم مشتاقان تکنولوژی و بهرهبرداری آزاد از آن «نیوت گینگریچ» سخنگوی کاخ سفید باید در طرح رهاکردن تحقیقات علمی و تکنولوژیک در بخش دولتی و حمایتی مالی از بخش خصوصی تجدید نظر کند٬ زیرا سابقهی اینترنت نشان داده است که یک شبکهی خودگردان نیاز به چفت و بستهای قانونی٬ یا وزارت دادگستری ندارد و هیچ شرکت خصوصی نمیتواند آن را به کنترل خود درآورد.
مطمئناً بازرگانان و مدافعان سرمایه داری میتوانند از این امکان به خوبی بهرهبرداری کنند و آن را به مرحلهای دیگر وارد نمایند٬ اما باید بدانند که هر لحظه ممکن است با مقاومت شدید گسترهی پیچیده و نوین از ارزشها مواجه شوند؛ ارزشهایی که در مقابل خواستهای آنها قرار دارد.
برگرفته از مجله «صنعت حمل نقل» به تاریخ آذر ۱۳۷۴