انقلاب و توزیع مجدد ثروت در ایران (۵)
تعریف خط فقر برای ایران
سرمایه- بابک پاکزاد: در این بخش از مقاله جواد صالحی اصفهانی٬ معیارهای سنجش خط فقر را در ایران مورد بررسی قرار داده معیار مورد نظر خویش را توضیح داده است. این مقاله برای کنفرانس جهانی فقر در بانک جهانی در سال ۲۰۰۶ تهیه شده است.
ادبیات مربوط به مفهوم و اندازهگیری خط فقر بسیار گسترده و بحثانگیز است (بیهالا ۲۰۰۲)٬ و به حوزههایی در فراسوی اقتصاد گذر کرده است (سن ۱۹۹۹). با این حال٬ توافق عمومی بر این است که اندازهگیری میزان فقر٬ بر مبنای آنچه فرد برای تداوم حیات و زندگیاش هزینه میکند٬ قرار دارد. آستانهی فقر بر اساس بررسی درآمد و هزینههای فرد قرار داشته و بنابراین تکیه گاه و نقطهی شروع اندازهگیری فقر محسوب میشود.
در این فصل این آستانه را با استفاده از دادههای هزینهی خانوار محاسبه میکنم و در بخش شش٬ گسترهای که در آن اقشار فقیر از دسترسی فزاینده به خدمات اولیه منتفع شدهاند مد نظر قرار خواهم داد٬ خدمات اولیهای که بر کیفیت زندگی آنها نسبت به قبل تأثیرگذار بوده است. پس از قبول چنین رویکردی٬ فقر را با استفاده از آستانهی فقر بر اساس هزینههای گزارش شده در بررسی وضعیت خانوار٬ اندازهگیری میکنم. تخمین هزینههای خانوار٬ معمولاً با درآمد محاسبه میشود. این در حالی است که فاکتور درآمد کمتر از صحت برخوردار است. اندازهگیری درآمد کشاورزی و بخشهای خوداشتغال در بخش غیررسمی مشکل است و علاوه بر آن٬ در صورتی که مصاحبهکننده را مأمور مالیاتی دولت تشخیص داده و به او شک کنند٬ افراد٬ ممکن است٬ تمایل نداشته باشند در مورد درآمدشان سخنی گفته شود. اما از طرف دیگر هزینهها از پاسخ به پرسشهای بیشمار در رابطه با اقلام معینی که مستقیماً درآمد شخص را افشا نمیکنند٬ محاسبه میشوند. من از آستانهی فقر یا خط فقری استفاده کردم که مبنای آن سطح هزینهها به ازای هر فرد برای میانگین خانواری است که میزان تغذیه آن به هر عضو اجازه میدهد سطح حداقلی از کالری را در هر روز مصرف کند یعنی حدود (۲۲۰۰ کالری). این رویکرد در ایران توسط پژویان (۱۹۹۴)٬ طبیبیان (۲۰۰۰) و در کشورهای دیگر٬ صالحی اصفهانی (۲۰۰۳) مورد استفاده قرار گرفته است.
بنابراین خط فقر با متوسط هزینهها برای خانوادههایی که مواد غذایی مصرفیشان برای هر فرد روزانه ۲۲۰۰ کالری در بر داشته باشد اندازهگیری میشود (جدول ۲ را ببینید).
مطالعاتی که فقر را در ایران اندازهگیری کرده از بررسی هزینه و درآمد خانوار که هر سال توسط مرکز آمار ایران ارائه میشود استفاده کردهاند. روند این بررسیها چنین است از خانوارها دربارهی هزینههایشان در ۳۰ روز گذشته یا در ۱۲ ماه گذشته بر حسب نوع هزینهها پرسش میکند اما هیچ سؤالی در مورد مصرف نمیکند. تفاوت میان هزینه و مصرف٬ میتواند٬ بسیار زیاد باشد٬ به ویژه در مورد آستانهها در برخی مناطق روستایی که ملزومات و اقلام مورد نیاز خود را به صورت عمده در زمان برداشت تهیه میکنند. جدول زیر تخمینهای گوناگون خط فقر به ریال به ازای هر فرد در روز را مورد مقایسه قرار می دهد.
هدف از اندازهگیری فقر تعیین سهم افراد زیر سطح معین سرانه هزینه یا مصرف است. در ایران نرخ فقر اغلب بر اساس سهم خانوارهای زیر آستانهی فقر خانوار محاسبه میشود که گرایش به تخمین بیش از اندازهی فقر در سطح افراد دارد. زیرا خانوارهای فقیر کوچکتر از متوسط هستند (جدول سه را ببینید).
این مسأله به ویژه برای درک گرایش در فقر فرد مشکلبرانگیز است زیرا روابط میان اندازهی خانوار و طبقهی هزینهای طی زمان تغییر میکند. همانطور که در جدول سه مشاهده میشود٬ اندازهی میانگین خانوار در سه دهک پایینی هزینههای خانوار طی سالهای ۱۹۸۴ تا ۹۴ قبل از افول آن در سال ۲۰۰۴ یعنی زمانی که آن برای خانوارهای ثروتمند به طور مداوم کاهش مییافت٬ افزایش پیدا کرده است.
