افزایش ناگهانی قیمتها پس از قطع احتمالی صادرات نفت ایران
افزایش ناگهانی قیمتها
پس از قطع احتمالی صادرات نفت ایران
ترجمه: بابک پاکزاد
نشریهی میدل ایست سوروی در شمارهی آوریل خود بحث احتمال تحریم نفتی ایران و قطع صادرات نفت ایران را مطرح کرد و سناریوهای مختلفی را پس از وقوع احتمالی آن بررسی کرده است.
در ۱۹۷۸ ٬ عربستان سعودی و کشورهای دیگر٬ عدم تولید ایران را جبران کردند٬ در ۱۹۷۸ ٬ بین ماههای اگوست و دسامبر٬ تولید ایران ۴۵۹/۳ میلیون بشکه در روز کاهش یافت٬ از ۸۴/۵ میلیون بشکه در روز در آگوست تا ۳۹/۲ میلیون بشکه در روز در دسامبر. عربستان سعودی تولید خود را تا ۲۹۶/۳ میلیون بشکه در روز طی همان دورهی زمانی افزایش داد. دیگر اعضای اوپک تولید خود را تا ۶۹۷ هزار بشکه در روز افزایش دادند و دیگر تولید کنندگان نفت خارج از اوپک طی همان دورهی زمانی ۸۰۰ هزار بشکه در روز تولید را افزایش دادند. واقعیت این است که افزایش تولید کشورهای دیگر٬ از کاهش تولید نفت خام ایران٬ حدود ۳/۱ میلیون بشکه در روز بیشتر بود و این امر٬ نشان دهندهی نقشی است که وحشت خرید و انبار کردن ایفا میکند. این پاسخها همراه با معاملات و ناتوانی عربستان سعودی برای افزودن بر افزایش تولید در ۱۹۷۹ به قیمتهای بالا منتهی شد.
جبران کاهش صادرات نفت ایران یا قطع کامل آن در این روزها مستلزم افزایش ظرفیتی کمتر از ۱۹۷۸ است.
صادرات جاری نفت ایران تنها حدود ۵/۲ میلیون بشکه در روز است و تولید کل آن حدود دوسوم میزان تولید در قبل از ۱۹۷۸ ٬ اعضای اوپک حداقل ۹۰۰ هزار میلیون بشکه در روز ظرفیت افزوده دارند که میتواند جایگزین نفت ایران شود. دادههای کشورهای تولید کنندهی گوناگون نشان می دهد که این کشورها در چند ماه آتی بیش از یک میلیون بشکه در روز ظرفیت جدید پیدا میکنند. این افزایش٬ همراه با رشد پایین تقاضا٬ اثر هر کاهش بلندمدت در صادرات ایران بر قیمتها را کاهش می دهد. به این دلیل ایران نمیتواند زخمی کاری وارد کند مگر آن که صادرات نفت را به طور کامل قطع کند. کاهش٬ اثر اندکی بر بازار دارد.
با وجود افزایش اخیر در سطح ذخایر نفت تجاری OECD این ذخایر هنوز نسبت به تقاضا و همچنین برای پوشش واردات ناکافی است. میزان ذخایر موجود برای پوشش تقاضاها٬ ۵۱ روز است که کمتر از ۵۲ روز طی حمله و اشغال عراق در مارس ۲۰۰۳ و ۵۴ روز طی اشغال کویت در آگوست ۱۹۹۰ و ۶۰ روز طی انقلاب ایران در ژانویهی ۱۹۷۹ و ۵۷ روز طی تحریم نفتی در اکتبر ۱۹۹۳ است.
در ایالات متحده٬ ذخایر تقریباً تقاضاها را تا ۵۱ روز پوشش میدهد. در حالی که این رقم بیشتر از روزهای تهاجم به عراق (۴/۴۴ روز) و چند روز کمتر از پوشش تقاضای مورد نظر طی اشغال کویت٬ انقلاب ایران و تحریم نفتی است. ذخایر تجاری موجود که فقدان نفتی ایالات متحده را پوشش میدهد حدود ۸۲ روز یعنی کمی بیش از ۸۰ روز طی اشغال عراق در مارس ۲۰۰۳ است. با این حال این رقم به هیچوجه٬ نزدیک به ۱۴۲ روز پوشش واردات طی تهاجم به کویت٬ ۱۳۲ روز طی انقلاب ایران و ۱۶۲ روز طی تحریم نفتی ۱۹۷۳ نیست.
بنا به استانداردهای وقایع مشابه تاریخی٬ ذخایر تجاری برای پوشش تقاضا و واردات OECD یا در ایالات متحده پایین است. البته هنگامی که ذخایر استراتژیک پترولیوم به تصویر افزوده شوند این امر چندان مسألهای نیست. برای مثال ذخایر خام ایالات متحده برای پوشش واردات به شکل قابل توجهی هماکنون بالاتر از سال ۱۹۷۸ و ۱۹۸۰ است. کل ذخایر نفت خام ایالات متحده قادر به پوشش ۵۰ درصد افزونتر از روزهایی است که چنین ذخایری را در دههی ۷۰ پوشش میداد. ذخایر نفتی در ایالات متحده در ۱۹۷۹ تنها ۹۱ میلیون بشکه بود و هماکنون ۶۸۰ میلیون بشکه است. با این حال هنوز مسألهی ذخایر نفت خام تجاری حل نشده است. ذخایر تجاری جاری برای پوشش دادن به واردات مشابه است با آغاز ۱۹۷۹ طی دورهی انقلاب ایران٬ بنابراین تنها یک تعهد توسط دولت ایالات متحده و اعضای سازمان بینالمللی انرژی جهت استفاده از SPR میتواند تأثیر کاهش صادرات ایران را بکاهد.
سناریوی دیگر٬ اگر چه٬ شامل یک قطع تولید نمیشود اما میتواند تقاضا برای قطع تأمین نفت و اعمال تحریم را شامل شود که شامل تظاهرات در خیابانهای شهرهای ایران و تقاضا از دولت جهت استفاده از نفت به مثابه سلاح خواهد بود. قیمتهای نفت بر اثر وحشت خرید و انبار کردن و به تبع آن اخبار تحریمهای سازمان ملل و حملات هوایی به عرش اعلا میرود حتی اگر ایران تولید را متوقف نکند.
امکانات گوناگون
غیر از این سناریو٬ چندین امکان وجود دارد. از جمله این امکانها٬ می توان به تحریم صادرات به برخی کشورهای اروپایی یا تجدید نظر در حکم شرکتهای نفتی اروپایی که در ایران فعالیت میکنند اشاره کرد. تحریم نفتی٬ به طور کلی٬ تأثیری بر بازار ندارد مگر آن که با قطع تولید همراه باشد. این مسأله دوست و دشمن را به یکسان تنبیه خواهد کرد.
تأثیر گزینش تحریم بدون قطع تولید٬ ممکن است به وحشت برای خرید و انبار کردن محدود شود.
محتملترین سناریوها٬ شامل کاهش صادرات نفتی ایران بنا به دلایل فوق است.
با این حال٬ نیاز ایران به اعمال فشار بر کشورهای غربی ممکن است٬ منجر به اقداماتی شود که به آنها آسیب رساند٬ نظیر اخلال در برنامههای ایالات متحده و انگلستان در عراق. ایران٬ ممکن است٬ اقدام به قطع صادرات نفت عراق در جنوب کند. در این موارد ایران به اهداف سیاسی و اقتصادیاش میرسد اعمال فشار بر ایالات متحده و متحدانش از یک سو و کسب درآمدهای اضافی از افزایشهای قیمت نفت از طرف دیگر. در چنین سناریویی قطع صادرات نفت عراق تأمین نفت جهان را حدود ۱/۱ میلیون بشکه در روز کاهش می دهد.
تحلیلهای آماری نشان میدهد که تمام عوامل دیگر با هم برابر است. قطع صادرات نفت عراق قیمتهای نفت را تا میانگین ۵/۴ دلار به ازای هر بشکه در ماه نخست افزایش خواهد داد٬ البته جهش قیمت بلافاصله پس از قطع صادرات را نیز باید در نظر گرفت. قطع کامل صادرات نفت ایران قیمتها را تا میانگین ۷۰/۱۹ دلار به ازای هر بشکه در ماه نخست افزایس خواهد داد. البته باید جهش ناگهانی را نیز در ابتدای قطع صادرات در نظر گرفت. این پیشبینیها شامل آن است که دولت ایالات متحده و سازمان بینالمللی انرژی ذخایر نفت را آزاد نکنند. افزایش قیمتها در صورت آزاد شدن ذخایر کمتر خواهد شد.
با توجه به قیمتهای کنونی٬ شواهد تجربی و نظری این ادعا که قیمت نفت در صورت کاهش یا قطع صادرات ایران از مرز ۱۰۰ دلار به ازای هر بشکه بگذرد را تأیید نمیکند. با این حال خواننده نباید با رجوع به ارقام فوق بگوید از دست رفتن نفت ایران و عراق با هم افزایش قیمتی معادل مجموع ۵۰/۴ دلار و ۷۰/۱۹ دلار به همراه میآورد چنین رشد قیمتی کل تصویر را دگرگون کرده و قیمت را بیش از آن افزایش خواهد داد. تأثیر کاهش صادرات ایران یا عراق تأثیر معمولی بر قیمتها در ۲۰۰۶ خواهد گذاشت. به طور میانگین تأثیر حداکثری از فقدان تمام صادرات نفت عراق کمتر از پنج دلار به ازای هر بشکه و کمتر از ۲۰ دلار به ازای هر بشکه با فقدان تمام صادرات ایران خواهد بود.
پس از قطع تولید٬ قیمتها سرسامآور افزایش پیدا خواهد کرد٬ اما پس از آن به سرعت کاهش پیدا میکند. ترکیب ذخایر آزاد شده و افزایش در تولید اوپک میتواند هر مقدار کاهش تولیدی را پوشش دهد. آزادسازی ذخایر در هماهنگی با سازمان بینالمللی انرژی حدود دو میلیون بشکه در روز به بازار عرضه میکند. طی چهار الی پنج هفته بقیهی اعضای اوپک حدود ۹۰۰ هزار بشکه در روز به آن خواهند افزود و ظرفیت تولید افزوده شدهی جدید طی سال به حدود یک میلیون بشکهی اضافی در روز میرسد.
با این حال اگر ایران صادرات نفت خود را قطع کند٬ میانگین نفت خام سبک به شکل قابل توجهی افزایش پیدا میکند به طوری که نه ذخایر و نه اوپک نمیتوانند تمام نفت سبک ایران را جبران کنند.
منبع: MEES سوم آوریل ۲۰۰۶
برگرفته از: روزنامه سرمایه ۴ شهریور ۱۳۸۵