چگونه یک قدرت نفتی با بحران سوخت مواجه می‌شود

چگونه یک قدرت نفتی با بحران سوخت مواجه می‌شود

علیرضا روغنی و کریستیان الیور*

مترجم: بابک پاکزاد

 بالای پمپ بنزینی واقع در مرکز شهر تهران بر دیواری این جمله‌ی پرمعنا اما بیهوده نوشته شده «یک میلیون دوچرخه به اندازه‌ی یک اتومبیل آلودگی ایجاد نمی‌کند.»

کنار پمپ٬ موتورسواری در حال بنزین زدن است و بنزینی که به شدت به آن یارانه تعلق گرفته٬ از وسیله‌ی نقلیه‌اش سرریز شده و به زمین می‌چکد. او هیچ تمایل و توجهی به استفاده از دوچرخه نداد. در کشوری که چهارمین تولید کننده‌ی نفت خام است٬ سوخت ارزان٬ یک حق ملی در نظر گرفته می‌شود٬ بنابراین٬ رانندگان نسبت به تأکید دولت مبنی بر قریب‌الوقوع بودن سهمیه‌بندی٬ احساس ناخوشایندی دارند. محمد معاونی٬ راننده‌ی تاکسی خط تهران- کرج می‌گوید: «سهمیه‌بندی٬ یک گام منفی است٬ چرا آن‌ها چند پالایشگاه دیگر نمی‌سازند؟» او می‌افزاید: «این اقدام٬ به بازار سیاه دامن می‌زند و مردم شروع به خرید و فروش کوپن‌های سهمیه‌ی خود می‌کنند.» هر تصمیمی پیرامون سهمیه‌بندی بنزین٬ به دقت از سوی مقامات رسمی که نارضایتی اجتماعی احتمالی را لحاظ می‌کنند و هم‌چنین از سوی تجار انرژی که هر دو روز یک‌بار٬ تانکرهای بنزین را به سمت اسکله‌های ایرانی منحرف می‌کنند٬ مورد بررسی قرار می‌گیرد. واردات بنزین که به آن به شدت یارانه تعلق می‌گیرد٬ ایران را در وضعیت آشفته‌ای قرار داده است. شهرهای ایران به شکل قابل توجه و خطرناکی٬ آلوده شده و اقتصاددانان نیز یارانه‌ی کلان را یکی از دلایل اصلی غیررقابتی بودن صنعت ناتوان ایران می‌دانند. مقامات ایران از وابستگی کشورشان به بنزین وارداتی که می‌تواند این کشور را در برابر تحریم‌های تحمیلی احتمالی سازمان ملل پیرامون منازعه‌ی برنامه‌ی هسته‌ای تضعیف کند٬ راضی نیستند. علاوه براین قیمت ۹ سنت به ازای هر لیتر بنزین٬ به شیوه‌ی مؤثری از طریق قاچاق سوخت به کشورهای همسایه سوبسید می‌رساند. با وجود کسب مقام دومین صادر‌کننده‌ی بزرگ اوپک٬ ایران محتاج واردات روزانه ۴۰ درصد از ۷۰ میلیون لیتر بنزین مصرفی خود به دلیل فقدان ظرفیت تصفیه است. مجلس ملزم کرده که این اقدام تا مارس ۲۰۰۷ صورت گرفته و بودجه برای واردات بنزین کاهش پیدا می‌کند. این امر باید به معنای آن باشد که دولت یا باید سهمیه‌بندی کند یا قیمت‌ها را افزایش دهد که هر دو حرکت‌های تورم‌زا هستند و می‌تواند تبعاتی سیاسی داشته باشد. وزیر کشور٬ مصطفی پورمحمدی و وزیر نفت٬ کاظم وزیری هامانه می‌گوید: «دولت مدافع توقف واردات و سهمیه‌بندی است٬ اما نگران آن است که قیمت‌ها به شدت بالا رفته و از تورم۱/۱۲ درصدی نیز عبور کنیم.»

مشکل از کجاست؟

مشکلات ایران ناشی از اولویت‌های گوناگون دولتی با برنامه‌های کوتاه مدت‌شان و هم‌چنین مقامات نفتی است. وزارت نفت و شرکت ملی نفت که مجری ساخت پالایشگاه است٬ نتوانسته‌اند به سهم اندکی از بودجه دست یابند. سعید لیلاژ٬ تحلیل‌گر مستقل اقتصادی می‌گوید: «تصمیمات اقتصادی با سیاست‌های عوام‌پسندانه هم‌خوانی دارد. طی ۴۰ سال گذشته این موضوع هر سال شدت بیش‌تری پیدا کرده و هیچ دولتی برای حل این معضل٬ اراده‌ای به خرج نداده است.» او می‌افزاید: «به وزارت نفت٬ هرگز بودجه‌ی مناسبی داده نشده است.» لیلاژ معتقد است: «ایران از قبل٬ سوخت مورد نیازش را تولید می‌کرده و به دلیل ارزانی بنزین است که فرهنگ اتلاف شکل گرفته و بحران را به همراه آورده است.» « تقریباً ۲۵۰ هزار لیتر بنزین هنگام سوخت‌گیری هر روزه بر کف پمپ بنزین‌ها سرریز می‌شود. نظیر هر کالای دیگر٬ قیمت بنزین ذهنیتی که مصرف آن را شکل می دهد٬ می‌سازد. ایرانیان زعفران یا خاویار را تلف نمی‌کنند.» مصرف فزاینده‌ی بنزین با رونق بازار فروش اتومبیل همراه شده است. ایران به قطب اتومبیل‌سازی منطقه بدل شده و قرارداد تولید در جمهوری اسلامی را با کمپانی‌های خارجی نظیر رنو٬ پژو و هیوندا به امضا رسانده است. اگر چه٬ این اقدامات٬ اساساً با نگاه به صادرات صورت گرفته٬ اما درآمد فزاینده‌ی ایران از فروش نفت و فرهنگ در حال رشد اخذ وام‌های ارزان به معنای این است که ایرانیان اتومبیل بیش‌تری خریداری می‌کنند.

یک تصمیم سیاسی شجاعانه

برخی سیاست‌مداران ایرانی می‌گویند٬ مردم با شکیبایی برخی محدودیت‌ها را بر شیوه‌ی زندگی خود قبول می‌کنند. همان‌طور که طی جنگ ۸۸- ۱۹۸۰ با عراق این کار را کردند. برخی دیگر می‌گویند٬ دولت می داند که باید نسبت به برهم زدن تعادل در کشوری که کل اقتصاد وابسته به حمل و نقل جاده‌ای است٬ محتاط باشد. شهردار تهران٬ محمدباقر قالیباف در مصاحبه با روزنامه‌های ایران اظهار کرد که تغییر در سیاست سوخت اگر منجر به آشفتگی در حمل و نقل عمومی شود٬ می‌تواند دارای عوارض منفی باشد٬ کمال دانشیار٬ سرپرست کمیسیون انرژی مجلس هم معتقد است: «برداشتن سوبسیدها٬ تصمیمی شجاعانه است.» او می‌افزاید: «دولت نگران است که در صورت واقعی شدن قیمت‌ها مردم احساس نارضایتی کنند و به این خاطر است که محتاطانه عمل می‌کند.» وزیری هامانه٬ وزیر نفت نیز تاریخ مقرری را برای بیانیه‌ی رسمی دولت مبنی بر سهمیه بندی اعلام نکرده است. کمیسیون انرژی پیشنهاد کرده که تهران باید گزینه‌ی آسان را برگزیده و با پول حساب ذخیره‌ی ارزی که از محل دلارهای نفتی تا زمانی که قیمت جهانی نفت سر به فلک می‌کشد٬ پر است٬ بهای واردات بیش‌تر بنزین را بپردازد.

منبع: رویترز- ژوئیه ۲۰۰۶

برگرفته از: روزنامه سرمایه ۱۲ شهریور ۱۳۸۵